Kinderstep voor in de medische informatiebeveiliging: voor de informatiebeveiligingsexperts

Wat is het?

De term 'kinderstep voor in de medische informatiebeveiliging' is een metafoor. Het verwijst niet naar een fysiek stepje, maar naar een fundamenteel, wendbaar en laagdrempelig beveiligingsprincipe.

Dit principe is specifiek ontworpen om de basis te leggen voor een sterke beveiligingscultuur binnen zorginstellingen, net zoals een kinderstep de basis vormt voor motorische ontwikkeling en vertrouwen bij een kind. In de complexe wereld van medische gegevens, waar systemen vaak log en onhandelbaar zijn, staat deze 'step' voor eenvoudige, effectieve maatregelen. Het gaat om het implementeren van de essentiële beveiligingsregels die iedereen, van arts tot administratief medewerker, moeiteloos moet kunnen volgen.

Het is het startpunt voordat je naar de 'volwassen fiets' van geavanceerde cybersecurity gaat.

Denk aan het verplicht gebruik van sterke, unieke wachtwoorden of het direct melden van verdachte e-mails. Dit zijn de 'wieltjes' van de medische informatiebeveiliging: ze bieden stabiliteit en voorkomen dat je direct valt bij de eerste de beste uitdaging.

Hoe werkt het precies?

Het principe werkt door complexe beveiligingsconcepten te vertalen naar heldere, uitvoerbare taken. Net als een kinderstep geen versnellingen of remmen heeft, richt deze aanpak zich op de kern: toegangscontrole, bewustwording en basis-hygiëne.

Het zorgt ervoor dat de meest voorkomende en gevaarlijke risico's worden afgedekt zonder dat medewerkers een diepgaande IT-opleiding nodig hebben.

De implementatie begint met een risico-inventarisatie. Welke patiëntgegevens zijn het meest kwetsbaar? Vervolgens worden er eenvoudige, tastbare regels opgesteld.

Een voorbeeld is het 'schone bureaublad-beleid': geen patiëntendossiers onbeheerd op het scherm of op papier laten liggen. Dit is de beveiligingsversie van 'kijk uit waar je rijdt'. De kracht zit in de herhaling en integratie in de dagelijkse routine. Net zoals een kind leert steppen door het elke dag te doen, worden deze maatregelen door training en bewustwordingscampagnes een automatisme. Het systeem is ontworpen om te voorkomen dat medewerkers worden overweldigd, waardoor de naleving sterk toeneemt.

De wetenschap erachter

Deze aanpak is gebaseerd op gedragspsychologie en de principes van 'human factors engineering'.

Onderzoek toont aan dat mensen, vooral onder hoge werkdruk zoals in de zorg, terugvallen op gewoonten en eenvoudige regels. Complexe procedures worden vaak genegeerd of fout uitgevoerd.

De metafoor van de kinderstep sluit aan bij het concept van 'cognitive load'. Door de beveiligingstaak eenvoudig te houden, wordt de mentale belasting verminderd. Een medewerker hoeft niet na te denken over encryptieprotocollen, maar alleen over 'niet klikken op die link'. Dit vermindert fouten aanzienlijk.

Daarnaast speelt 'muscle memory' een rol. Door dagelijks dezelfde basisprotocollen toe te passen, worden ze een automatisme, net zoals het afstappen van een step.

Studies in ziekenhuizen tonen aan dat een focus op een beperkt aantal kernmaatregelen, consequent toegepast, een grotere impact heeft op de algehele beveiliging dan een waaier aan complexe regels die niemand volgt.

Voordelen en nadelen

Het grootste voordeel is de enorme verbetering van de basisbeveiliging met minimale weerstand. Medewerkers voelen zich niet aangevallen of belast, maar uitgerust met een nuttig hulpmiddel.

Dit verhoogt het draagvlak en creëert een cultuur waarin beveiliging als een gedeelde verantwoordelijkheid wordt gezien, niet als een IT-probleem. Een ander voordeel is de kosteneffectiviteit. Het implementeren van bewustwordingstrainingen en basisprotocollen is veel goedkoper dan het aanschaffen van geavanceerde beveiligingssoftware.

Het voorkomt ook hoge kosten door datalekken, die vaak ontstaan door menselijke fouten die met deze basismaatregelen voorkomen hadden kunnen worden.

Een potentieel nadeel is dat het geen oplossing is voor alle gevaren. Geavanceerde, gerichte aanvallen (APT's) worden niet gestopt door alleen sterke wachtwoorden. Daarvoor is de 'volwassen fiets' nodig. De 'kinderstep' mag dus nooit het eindstation zijn, maar moet worden gezien als de onmisbare eerste fase in een volwassen beveiligingsstrategie.

Verder bestaat het risico op schijnzekerheid. Als instellingen denken dat ze met alleen deze basismaatregelen volledig beschermd zijn, worden ze kwetsbaar. De metafoor werkt alleen als men begrijpt dat je na het leren steppen moet doorleren om te fietsen.

Voor wie relevant?

Deze aanpak, de kinderstep-benadering, is in de eerste plaats relevant voor alle zorginstellingen: ziekenhuizen, huisartspraktijken, verpleeghuizen en GGZ-instellingen.

Zij verwerken de meest gevoelige persoonsgegevens en zijn een geliefd doelwit voor cybercriminelen. Voor hen is een sterke basis essentieel, zoals uitgelegd met de kinderstep voor informatiebeveiliging.

Daarnaast is het relevant voor informatiebeveiligingsexperts en CISO's in de zorg. Zij kunnen de kinderstep-metafoor gebruiken om het belang van mensgerichte beveiliging uit te leggen aan het management en de directie. Het helpt om draagvlak te creëren voor investeringen in bewustwording en cultuurverandering. Tenslotte is het relevant voor leveranciers van zorg-IT en elektronische patiëntendossiers (EPD's).

Zij kunnen hun systemen zo ontwerpen dat ze deze basisprincipes ondersteunen en afdwingen, bijvoorbeeld door automatisch sterke wachtwoorden te vereisen of door een 'clean desk'-melding te geven.

Zo wordt de 'step' een integraal onderdeel van het gereedschap.